Có một cảm giác mình thấy khá nhiều người gặp khi nói tới AI.
Người chưa dùng thì thấy nó hơi cao, hơi xa, hơi khó bắt đầu.
Người đã dùng rồi thì lại có một kiểu rối khác: có lúc AI trả lời rất hay, có lúc lại lệch thấy rõ, mà không biết do AI dở, do mình hỏi chưa đúng, hay do mình đang mong đợi quá nhiều.
Thành ra, dù AI đã xuất hiện khắp nơi, nhiều người vẫn dùng nó trong một tâm thế hơi căng.
Muốn thử, nhưng ngại.
Đã thử, nhưng chưa yên tâm.
Dùng được vài lần, nhưng chưa thật sự có cảm giác mình đang làm chủ cuộc trò chuyện.
Trước khi nói về cách sử dụng AI sao cho nhẹ hơn, để mình kể bạn nghe một chuyện rất đời, hơi buồn cười một chút. Đọc xong, có thể bạn sẽ thấy: sử dụng AI thật ra không khó như mình tưởng.
Một câu chuyện bolero đám cưới hơi buồn cười
Hôm trước, một ông bạn gặp mình rồi hỏi:
“Ông có từng thấy ChatGPT trả lời sai bét không?”
Mình hỏi lại:
“Sai chuyện gì?”
Ổng đưa điện thoại cho mình coi. Trong khung chat, ổng đã hỏi ChatGPT đại khái như vầy:
cho tôi danh sách những bài hát bolero phù hợp với đám cưới
Nghe qua thì câu hỏi đó có vẻ quá rõ rồi.
- Có “bolero”.
- Có “phù hợp”.
- Có “đám cưới”.
Với người bình thường, nhiêu đó nghe đã đủ hiểu: cần mấy bài bolero vui vẻ, tình cảm, hợp không khí tiệc cưới.
Nhưng trong danh sách AI trả về, ngoài vài bài nghe có vẻ hợp, mình thấy lòi ra một cái tên làm mình phải bật cười:
Đắp mộ cuộc tình
Đọc tới đó, mình cười.
Ông bạn mình cũng cười lớn.
Vì chỉ cần nghe cái tên thôi, nhất là chữ “mộ”, đã thấy nó lệch hẳn khỏi không khí vui vẻ, chúc phúc của một đám cưới rồi.
Lúc đó ông bạn mình nói kiểu rất thật:
“Bài hát bolero phù hợp với đám cưới thì hỏi vậy là đầy đủ rồi, còn thiếu gì nữa đâu?”
Mình hiểu cảm giác đó.
Vì nhiều khi mình cũng nghĩ: mình hỏi rõ vậy rồi mà AI còn trả lời lệch, vậy chắc AI sai bét.
Nhưng nếu nhìn kỹ hơn một chút, chuyện nằm ở chỗ khác.
Câu hỏi đó không sai.
Nó chỉ chưa đủ rõ đối với điều mình thật sự cần.
Một câu hỏi nghe rõ, nhưng với AI vẫn có thể thiếu tiêu chuẩn
Câu:
cho tôi danh sách những bài hát bolero phù hợp với đám cưới
nghe rõ ở tai con người.
Nhưng với AI, nó vẫn còn thiếu vài cái chốt rất quan trọng.
“Phù hợp” là phù hợp theo cái gì?
- Theo tựa bài?
- Theo giai điệu?
- Theo độ nổi tiếng?
- Theo cảm giác tình yêu đôi lứa?
- Hay theo nội dung lời bài hát để có thể phát trước nhiều người trong một đám cưới?
Rồi “đám cưới” ở đây là để làm gì?
- Để một người tự nghe ở nhà?
- Để đọc chơi cho vui?
- Hay để phát cho hàng trăm người nghe trong một không khí vui vẻ, chúc phúc?
Và điều gì tuyệt đối phải tránh?
- Có cần tránh bài chia ly, tình cũ, tan vỡ, đau buồn không?
- Có cần ưu tiên nội dung phù hợp hơn số lượng bài không?
Nếu không nói rõ, AI có thể tự hiểu theo hướng rất rộng: bolero, tình yêu, bài nổi tiếng, nghe quen tai.
Thế là những bài không hợp bối cảnh cưới vẫn có thể lọt vào.
Không phải vì AI cố tình “phá đám cưới”.
Mà vì mình chưa đặt đủ ranh giới cho nó.
Mình đã sửa câu hỏi như thế nào?
Mình cầm điện thoại lên và sửa lại câu hỏi theo hướng rõ hơn:
Bạn tìm kiếm trong thời gian thực những bài hát nào có nội dung phù hợp để phát trong đám cưới. Rồi xuất cho mình một danh sách khoảng 50 bài. Nếu không đủ có thể ít hơn, nhưng không được lạc nội dung.
Nhìn qua thì câu này dài hơn.
Nhưng nó không dài ra để cho “ngầu”.
Mỗi phần trong đó đều có việc của nó.
“Tìm kiếm trong thời gian thực”
là để AI hiểu rằng mình muốn kết quả mới nhất có thể ở thời điểm hiện tại, nếu công cụ nó đang dùng có khả năng tìm kiếm.
“Nội dung phù hợp”
là một cái chốt rất quan trọng. Mình không chỉ cần bài có tựa nghe vui, hoặc bài bolero quen thuộc. Mình cần xét tới nội dung. Nếu không kiểm được nội dung ở mức đủ tin, thì đừng đưa vào cho đủ số lượng.
“Phát trong đám cưới”
lại là một cái chốt khác. Bài hát này không phải để một người nghe một mình lúc buồn. Nó được phát trong một không gian có nhiều người nghe, trong một ngày vui, với ý nghĩa chúc phúc.
“Khoảng 50 bài, nếu không đủ có thể ít hơn”
là cách nói với AI rằng: chất lượng quan trọng hơn số lượng. Không cần cố nhét đủ 50 bài bằng mọi giá.
“Không được lạc nội dung”
là ranh giới mạnh nhất. Nó nhắc AI rằng yêu cầu chính không phải là liệt kê thật nhiều bài bolero, mà là chọn những bài có nội dung phù hợp để phát trong đám cưới.
Kết quả trả về khác hẳn.
AI chia danh sách ra thành nhiều nhóm, gợi ý nhóm có thể phát lúc đầu tiệc, giữa tiệc, cuối tiệc. Nó còn ghi chú ngắn nội dung mỗi bài hát để biết mức độ phù hợp, và nhắc tránh những bài có nội dung chia ly, tình cũ, tan vỡ.
Lúc đó, ông bạn mình nhìn kết quả mới và thấy rất rõ:
chỉ cần câu hỏi rõ hơn, câu trả lời đã khác đi rất nhiều.
Chỗ quan trọng không nằm ở “prompt thần thánh”
Điều mình muốn nói qua câu chuyện này không phải là: bạn phải học một công thức prompt phức tạp.
Không.
Mình cũng không dùng mẹo gì cao siêu.
Mình chỉ làm một việc rất đời thường: nói rõ hơn điều mình thật sự cần.
Cái khó của AI nhiều khi không nằm ở công nghệ quá cao.
Cái khó nằm ở chỗ mình tưởng AI đã hiểu hết hoàn cảnh trong đầu mình.
Nhưng AI không sống cùng mình.
Nó không biết ông bạn mình cần danh sách đó để phát trong một đám cưới thật.
Nó không tự chắc rằng bài nào có màu chia ly thì phải loại ra.
Nó không luôn hiểu rằng “phù hợp với đám cưới” nghĩa là phù hợp về nội dung, không khí, người nghe, và cả sự tế nhị của một ngày vui.
Người bạn ngoài đời có thể tự hiểu thêm mấy lớp đó.
AI thì không chắc.
Vì vậy, mình cần nói rõ hơn một chút.
Và khi nói rõ hơn, nó thường trả lời tốt hơn rất nhiều.
À, vậy ra sử dụng AI không nhất thiết khó.
Mình chỉ cần học cách nói rõ hơn điều mình đang cần.
Hãy tập hỏi AI bằng điều bạn đã biết
Câu chuyện bolero đám cưới buồn cười, nhưng nó là một ví dụ điển hình để chỉ ra một cách tập để hỏi AI rất hay.
Nếu bạn còn thấy AI khó dùng, đừng bắt đầu bằng một việc bạn hoàn toàn không biết kiểm lại.
Hãy bắt đầu bằng một việc mà bạn đã biết trước kết quả đúng.
Vì sao?
Vì khi bạn đã biết trước kết quả, bạn sẽ nhìn ra rất nhanh AI đang lệch ở đâu.
Như trường hợp Bolero đám cưới trên, nhạc đám cưới thì không thể có màu chia ly, tình cũ, tan vỡ.
Một bài có cái tên “Đắp mộ cuộc tình” thì chỉ nhìn tựa thôi cũng đã thấy không hợp với không khí vui vẻ, chúc phúc của đám cưới.
Bạn không cần biết kỹ thuật AI hoạt động ra sao.
Bạn không cần hiểu mô hình ngôn ngữ là gì.
Bạn chỉ cần dùng hiểu biết đời thường của mình để kiểm lại:
- Cái này có hợp không?
- Cái này có lệch khỏi điều mình cần không?
- Cái này có dùng được trong hoàn cảnh thật không?
Vậy nên, nếu bạn muốn tập dùng AI cho bớt rối, hãy thử cách này:
- Chọn một việc nhỏ mà bạn đã biết đáp án, hoặc ít nhất biết kết quả nào là hợp lý.
- Hỏi AI bằng câu tự nhiên nhất của bạn.
- Đọc câu trả lời và xem nó lệch ở đâu.
- Sửa câu hỏi cho rõ hơn.
- Hỏi lại lần nữa.
- Nếu vẫn chưa ổn, sửa tiếp lần 2, lần 3.
- Quan sát xem câu trả lời thay đổi như thế nào.
Điều quan trọng không phải là hỏi một lần phải đúng ngay.
Điều quan trọng là bạn bắt đầu thấy:
“Ủa, mình thấy được nó sai ở đâu mà.”
“Ủa, mình sửa câu hỏi lại thì nó trả lời tốt hơn thật.”
“Ủa, vậy AI cũng đâu có khó như mình tưởng.”
Khoảnh khắc đó rất quan trọng.
Vì nó gỡ bớt một gánh nặng trong lòng.
Bạn không còn đứng trước AI như đứng trước một thứ gì quá cao.
Bạn bắt đầu thấy mình có thể điều khiển cuộc trò chuyện bằng cách nói rõ hơn từng chút.
Một ví dụ khác để bạn thử ngay
Giả sử bạn muốn AI gợi ý thực đơn.
Bạn hỏi:
Gợi ý cho tôi thực đơn bữa cơm gia đình.
Câu này không sai.
Nhưng nó khá rộng.
AI có thể trả lời một thực đơn chung chung, có món không hợp khẩu vị nhà bạn, có món cay, có món khó mua nguyên liệu, hoặc không đúng kiểu bữa cơm bạn đang cần.
Bây giờ thử hỏi rõ hơn:
Gợi ý cho tôi thực đơn 3 món cho bữa cơm gia đình miền Tây, ăn buổi tối, có người lớn và trẻ nhỏ, tránh món cay, nguyên liệu dễ mua ở chợ. Nếu món nào không hợp trẻ nhỏ thì đừng đưa vào.
Câu này dài hơn, nhưng dễ dùng hơn nhiều.
Vì bạn đã nói rõ:
- bữa cơm kiểu gì,
- ở vùng nào,
- có ai ăn,
- cần tránh gì,
- nguyên liệu nên dễ mua ra sao,
- và muốn kết quả gồm mấy món.
AI không còn phải đoán quá nhiều.
Và bạn cũng dễ kiểm hơn.
- Nếu nó đưa ra món quá cay, bạn biết ngay là lệch.
- Nếu nó đưa ra nguyên liệu khó kiếm, bạn biết ngay là chưa hợp.
- Nếu nó gợi ý món không hợp trẻ nhỏ, bạn biết cần sửa câu hỏi thêm.
Bạn thấy không?
Mình không cần bắt đầu bằng một việc to tát.
Chỉ cần bắt đầu bằng một việc rất đời thường, mình đã có thể tập cách nói chuyện với AI cho rõ hơn.
Một nguyên tắc nhỏ để hỏi AI đỡ lệch
Tới đây, bạn có thể tự rút ra một điều:
AI không cần mình nói cho thật văn vẻ.
AI chỉ cần mình nói rõ hơn những phần quan trọng mà nó không thể tự biết chắc theo ý muốn của bạn.
Sau vài lần thử như vậy, bạn sẽ bắt đầu có cảm giác riêng của mình: muốn AI trả lời tốt hơn, mình cần nói rõ việc cần làm, phạm vi của việc đó, mục đích sử dụng, điều không được lạc, và mình muốn nhận kết quả theo dạng nào.
Mình gợi ý cho bạn một nguyên tắc nhỏ.
Bạn cũng có thể coi nó như một công thức nhẹ nhàng để hỏi bất kỳ AI nào, không phải “prompt thần thánh” gì hết:
Việc gì – Phạm vi – Mục đích – Ranh giới – Kết quả
Nghe có vẻ nghiêm túc, nhưng thật ra rất đời thường.
Việc gì: bạn muốn AI làm gì?
Tìm danh sách bài hát, gợi ý thực đơn, tóm tắt tài liệu, viết lại tin nhắn, lập dàn ý, giải thích một khái niệm?
Phạm vi: việc đó nằm trong vùng nào?
Theo văn hóa nào, khoảng thời gian nào, bối cảnh nào, nhóm người nào, nguồn dữ liệu nào, hay hoàn cảnh sử dụng nào?
Mục đích: bạn dùng câu trả lời đó để làm gì?
Để hiểu cho biết, để gửi cho khách, để đăng công khai, để ghi lên sân khấu, để phát cho nhiều người nghe, hay để tự học?
Ranh giới: điều gì không được lạc?
Không lẫn hệ văn hóa khác. Không đưa bài buồn vào đám cưới. Không bịa nguồn. Không viết quá trang trọng. Không cố đủ số lượng nếu thiếu dữ liệu phù hợp.
Kết quả: bạn muốn AI trả ra theo dạng nào?
“Kết quả” ở đây không chỉ là đáp án đúng hay sai, mà còn là cách bạn muốn AI trình bày đáp án: danh sách, bảng, checklist, bản nháp ngắn, chia nhóm, mỗi mục có lý do, hay so sánh hai cột.
Nhớ được 5 điểm này, bạn đã có một cách hỏi AI rõ hơn rất nhiều.
Không phải để biến mình thành chuyên gia prompt.
Mà để AI bớt đoán mò.
Nếu muốn đọc thêm theo hướng kỹ thuật hơn, bạn có thể xem tài liệu prompting của OpenAI. Còn trong bài này, mình giữ nó ở mức đời thường hơn: nói rõ việc cần làm, phạm vi, mục đích, ranh giới và dạng kết quả mình muốn nhận.
Ở một bài trước, mình từng kể một chuyện nhỏ: khi hỏi AI về cách gọi mốc mừng thượng thọ 80 tuổi, hai AI có thể trả lời khác nhau vì câu hỏi thiếu hệ quy chiếu văn hóa. Từ đó, mình rút ra công thức ngắn hơn:
Việc gì – Theo đâu – Để làm gì
Công thức đó vẫn đúng. Trong bài này, mình chỉ mở rộng thêm một chút cho những tình huống đời thường dễ lệch hơn: cần nói rõ ranh giới không được vượt qua, và dạng kết quả mình muốn nhận.
Nếu bạn muốn xem kỹ câu chuyện đó, có thể đọc thêm vì sao cùng một câu hỏi, hai AI có thể trả lời khác nhau. Bài đó là một mảnh nền quan trọng để hiểu vì sao “hỏi rõ hơn” không phải làm màu, mà là cách đặt đúng hệ quy chiếu cho AI.
Thử đặt lại hai trường hợp theo nguyên tắc này
Với ví dụ mừng thượng thọ 80 tuổi:
- Việc gì: tìm tên gọi các mốc thọ.
- Phạm vi: theo văn hóa Trung Hoa, từ mốc 60 tuổi và các mốc thập niên tiếp theo.
- Mục đích: dùng trong bối cảnh trang trí sân khấu mừng thọ.
- Ranh giới: không lẫn sang hệ văn hóa khác, không trả lời rời rạc thiếu hệ thống.
- Kết quả: danh sách mốc tuổi, tên gọi tương ứng, kèm giải thích ngắn.
Với chuyện bolero đám cưới:
- Việc gì: tìm bài hát bolero.
- Phạm vi: nội dung phù hợp để phát trong đám cưới.
- Mục đích: phát cho nhiều người nghe, trong không khí vui vẻ, chúc phúc.
- Ranh giới: không được lạc nội dung, ưu tiên chất lượng, chấp nhận số lượng ít hơn.
- Kết quả: danh sách có ghi chú, chia nhóm nếu được.
Nhìn vậy sẽ thấy, AI không cần mình viết câu hỏi hoa mỹ.
Nó chỉ cần mình đừng bỏ trống quá nhiều điều quan trọng.
Khi nào nên tự kiểm lại trước khi dùng?
Dù hỏi rõ hơn, mình vẫn không nên giao hết quyền quyết định cho AI.
Có những việc nhất định phải kiểm lại:
- thông tin liên quan đến sức khỏe,
- tiền bạc,
- pháp lý,
- lịch sử,
- văn hóa,
- dữ liệu quan trọng,
- hoặc bất cứ thứ gì bạn chuẩn bị đem đi dùng công khai.
AI có thể giúp mình đi nhanh hơn.
Nhưng nó không thay mình chịu trách nhiệm.
Nếu có chỗ nào bạn không hiểu, đừng dùng ngay.
Nếu có thông tin quan trọng, hãy kiểm nguồn.
Nếu câu trả lời nghe hợp tai nhưng bạn không chắc, hãy hỏi tiếp, đối chiếu thêm, hoặc quay lại nguồn đáng tin hơn.
Sử dụng AI tốt không phải là tin AI ngay.
Sử dụng AI tốt là biết hỏi rõ hơn, biết kiểm lại,
và biết lúc nào mình cần dừng để tự suy xét.
Kết lại
Bạn không cần giỏi AI ngay.
Bạn cũng không cần học hết công cụ ngoài kia rồi mới bắt đầu.
Hãy bắt đầu bằng một điều mình đã biết.
Một việc nhỏ.
Một câu hỏi đời thường.
Một kết quả mà bạn có thể tự kiểm.
Nếu AI trả lời lệch, đừng vội nản.
Cứ sửa câu hỏi cho rõ hơn một chút.
- Nói rõ việc gì.
- Khoanh đúng phạm vi.
- Nói rõ mục đích.
- Đặt ranh giới.
- Và chọn dạng kết quả mình muốn nhận.
Làm vài lần, bạn sẽ bắt đầu thấy AI không còn quá xa.
Nó không phải một cơn bão công nghệ gì ghê gớm.
Nhiều khi, nó chỉ là một người hỗ trợ rất nhanh, nhưng cần mình nói rõ hơn một chút.
Và khi hiểu điều đó, mình nghĩ bạn sẽ nhẹ lòng hơn.
Sử dụng AI thật ra không khó.
Khó nhất có lẽ chỉ là mình chưa có một lối bắt đầu đủ nhẹ.
Nếu bạn muốn đi tiếp, ở bài sau mình sẽ lấy một việc cụ thể hơn: dùng AI để tóm tắt tài liệu dài mà vẫn kiểm được ý chính.